Enter your search text in the box above

Select a result to preview

Rozdział 1. Sharenting i cyfrowa tożsamość

Słownictwo

Termin Znaczenie dla dziecka
Cyfrowy ślad Wszystko co po tobie zostaje w internecie — nawet gdy nic nie robisz
Cyfrowa tożsamość Obraz ciebie, który istnieje w internecie — zbudowany ze zdjęć, komentarzy, danych
Sharenting Rodzice udostępniający zdjęcia i informacje o dziecku bez jego zgody
Metadane Ukryte informacje w pliku — np. dokładna lokalizacja zdjęcia, czas, model aparatu
EXIF Dane techniczne zapisane w każdym zdjęciu — często zawierają współrzędne GPS
Kradzież tożsamości Ktoś podszywa się pod ciebie używając twoich danych osobowych
Prawo do bycia zapomnianym Prawo każdego człowieka do żądania usunięcia swoich danych z internetu
RODO Europejskie prawo chroniące dane osobowe — działa też dla dzieci

Cel lekcji

Po tej lekcji:

1. Rozgrzewka — Ile masz lat w internecie? (8 min)

"Zanim zaczniemy, mam do was pytanie. Kiedy założyliście swoje pierwsze konto w internecie — w grze, na YouTube, gdziekolwiek?"

Zbierz odpowiedzi. Następnie:

"A teraz pytanie do rodziców — kiedy pierwsze zdjęcie waszego dziecka trafiło do internetu?"

UNICEF, Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę

Przeciętny rodzic udostępnia blisko 1 000 zdjęć dziecka zanim ukończy ono 5 lat. Do 13. roku życia pojawia się około 13 000 treści związanych z dzieckiem.

Fundacja Orange / NASK

92% dzieci ma obecność online przed ukończeniem 2. roku życia. 23% zaczyna ją przed narodzinami, gdy rodzice publikują zdjęcia USG.

"Oznacza to, że większość z was ma kilka, może kilkanaście lat cyfrowej historii — i nigdy o tym nie decydowaliście."

2. Cyfrowa tożsamość i cyfrowy ślad (10 min)

2.1 Co to jest cyfrowa tożsamość?

"Każdy z was ma tożsamość — imię, wygląd, charakter. W prawdziwym życiu to wy decydujecie, jak się pokazujecie innym. W internecie taka tożsamość też istnieje — i często nie wy ją budujecie."

Cyfrowa tożsamość to obraz ciebie w internecie. Składa się ze wszystkiego, co kiedykolwiek zostało o tobie napisane lub pokazane online:

2.2 Cyfrowy ślad — dwa rodzaje

"Zapytaj dzieci: jak myślicie, w jaki sposób zostawiacie ślad w internecie?"

Ślad aktywny — zostawiasz go świadomie:

Ślad pasywny — zostawiasz go bez wiedzy:

Ćwiczenie: 2 minuty

"Przez minutę każdy zapisuje na kartce jeden ślad aktywny i jeden pasywny, który zostawił dziś lub wczoraj."

Zbierz 3–4 przykłady z grupy. Zwróć uwagę na ślady pasywne — dzieci rzadko o nich myślą.

2.3 Dlaczego cyfrowy ślad jest jak beton, nie piasek

W internecie obowiązuje żelazna zasada:

Raz opublikowane — zostaje na zawsze

  • Usunięty post dalej istnieje w archiwach platformy, archive.org, a przede wszystkim na zrzutach ekranu innych
  • Technologia rozpoznawania twarzy może powiązać twoje zdjęcia z różnych platform i różnych lat
  • Treści sprzed lat mogą niespodziewanie powrócić — w najgorszym momencie

3. Sharenting — kiedy rodzice decydują za ciebie (15 min)

3.1 Co to jest sharenting?

Sharenting to połączenie słów sharing (dzielenie się) i parenting (rodzicielstwo). Opisuje praktykę, gdy rodzice udostępniają zdjęcia, filmiki i informacje o swoich dzieciach w mediach społecznościowych.

Brzmi niewinnie. Ale spójrz na to z innej perspektywy:

"Twoje pierwsze zdjęcie w wannie. Twoja wpadka przy nauce korzystania z toalety. Twój napad złości na urodzinach. Twoje oceny szkolne. Twoja choroba. Twój gorszy dzień. — wszystko to może być online, z pełnym imieniem i nazwiskiem, datą urodzenia i nazwą szkoły. I nigdy cię nikt nie zapytał."

UNICEF

Do 13. roku życia rodzice zamieścili przeciętnie 13 000 elementów treści o swoim dziecku.

3.2 Realne scenariusze — co może pójść nie tak?

Scenariusz 1: Pierwszy dzień szkoły

Mama robi zdjęcie córce przed szkołą, w mundurku z logo szkoły. W tle tablica z nazwą ulicy. Post publiczny na Facebooku z podpisem "Zuzia, klasa 2b, szkoła nr 15 w Gdańsku, 1 września!"

Co ujawniono: pełne imię i wiek dziecka, nazwa i numer szkoły, klasa, dzielnica miasta, data kiedy dziecko jest w szkole.

Kto to może zobaczyć: każdy — post jest publiczny. Informacje wystarczą, żeby ktoś podszył się pod znajomego rodziny lub osobę ze szkoły.

Scenariusz 2: Urodziny

Tata filmuje tort urodzinowy. W filmiku słychać "Sto lat Filipku, wszystkiego najlepszego z okazji 9. urodzin!". Post z opisem "Mój skarb rośnie! 9 urodziny Filipa", data posta. Co roku takie nagrania przez 5 lat.

Co ujawniono przez lata: pełne imię, data urodzenia, wiek co roku, miasto, twarz dziecka.

Ryzyko: te informacje to odpowiedzi na klasyczne pytania bezpieczeństwa ("imię twojego dziecka", "data urodzenia"). Kradzież tożsamości za kilka lat.

Scenariusz 3: Trening

Mama na bieżąco relacjonuje treningi piłkarskie: "Dziś trening o 17:00 przy ul. Sportowej, widzimy się tam!", "Jutro mecz w Parku Centralnym, kibiców zapraszamy!", zdjęcia z koszulką klubową z logo i numerem.

Co ujawniono: gdzie i kiedy dziecko jest regularnie bez rodziców, z kim, w jakiej koszulce.

Ryzyko: ktoś może przewidzieć ruchy dziecka na tydzień do przodu.

3.3 Ćwiczenie: Co poszło nie tak?

Ćwiczenie grupowe — 5 minut

Prowadzący rozdaje kartki z 3 scenariuszami (lub wyświetla na slajdzie). Grupy 3-5 osobowe identyfikują:

  1. Jakie dane osobowe zostały ujawnione?
  2. Kto mógłby to wykorzystać i jak?
  3. Co rodzic mógłby zrobić inaczej?

Omówienie na forum — 2 minuty.

3.4 Perspektywa dziecka

"Teraz pytanie do was. Nie musicie odpowiadać głośno, ale pomyślcie:"

"Czy twoi rodzice wrzucają wasze zdjęcia do internetu? Czy pytają was o zgodę? Jak się z tym czujecie?"

Poczekaj chwilę. Przyjmij odpowiedzi bez oceniania.

"W Polsce i całej Unii Europejskiej istnieje prawo — RODO — które mówi, że twoje dane osobowe, w tym zdjęcia, należą do ciebie. Masz prawo powiedzieć rodzicom, że nie chcesz żeby twoje zdjęcia były w internecie. I masz prawo poprosić o usunięcie tych, które już tam są."

4. Zdjęcie mówi więcej niż tysiąc słów (15 min)

4.1 Metadane EXIF — ukryte informacje

Każde zdjęcie wykonane smartfonem lub aparatem zawiera ukryte dane zwane metadanymi EXIF:

"Wysyłając zdjęcie znajomemu z gry — wysyłasz mu też dokładny adres, pod którym je zrobiłeś."

Kiedy zdjęcia mają GPS

Metadane GPS są zapisywane domyślnie w smartfonach z włączoną lokalizacją — dopóki wyraźnie nie wyłączysz tej funkcji lub nie wyślesz zdjęcia przez platformę, która je usuwa (Instagram, Facebook, WhatsApp usuwają EXIF — ale nie zawsze i nie wszędzie).

4.2 Gra zdjęć

Ćwiczenie: Gra zdjęć

Prowadzący wyświetla lub rozdaje 4-6 zdjęć. Każde wygląda niewinnie. Zadanie: wskaż wszystkie elementy, które mogłyby ujawnić dane osobowe lub lokalizację.

Przykładowe zdjęcia i to co ujawniają:

Zdjęcie Ukryte informacje
Dziecko w mundurku przy bramie szkoły Logo szkoły, numer szkoły widoczny na budynku, ulica w tle
Selfie w pokoju dziecięcym Przez okno widać charakterystyczny budynek lub plac zabaw
Wakacyjne zdjęcie na plaży Charakterystyczna bryła skały lub hotel w tle identyfikujący miejscowość
Zdjęcie z prezentem urodzinowym Adres na naklejce pocztowej widoczny na pudełku
Grupowe zdjęcie po meczu Koszulki z nazwą klubu i miejscowości, stadion w tle
"Nudne" zdjęcie podwórka z rowerem Numer domu na furtce, tablica z nazwą ulicy

Odpowiedź: "każde z tych zdjęć jest problematyczne." Omów każde szczegółowo.

Wniosek: "Zanim opublikujesz zdjęcie — przeskanuj je wzrokiem jak detektyw. Co mógłby z niego wyczytać ktoś obcy?"

4.3 Filmik: jak znaleźć lokalizację ze zdjęcia

Do uzupełnienia przez prowadzącego

Wstaw link do filmiku demonstrującego odnajdywanie lokalizacji na podstawie zdjęcia (metadane EXIF lub analiza elementów wizualnych). Pobierz offline przed zajęciami.

Po obejrzeniu:

"Czy myśleliście, że ze zwykłego zdjęcia można tak precyzyjnie wyczytać gdzie ktoś mieszka?"

5. Kradzież tożsamości — serio, dzieci też (10 min)

5.1 Dlaczego dzieci są atrakcyjnym celem?

"Kto tu ma już historię kredytową? Kredyt, konto bankowe, faktury na swoje nazwisko?"

Dzieci tego nie mają. I właśnie dlatego są idealnym celem.

Dzieci mają "czyste" tożsamości — brak historii kredytowej oznacza, że przestępca może przez lata korzystać z danych dziecka, zanim ktokolwiek to zauważy. Często wychodzi to na jaw dopiero gdy dziecko staje się nastolatkiem i próbuje otworzyć konto bankowe lub złożyć wniosek o pracę.

ESET 2024

W 2024 roku 1 na 50 dzieci w Polsce padło ofiarą kradzieży tożsamości — głównie przez phishingowe quizy ("Jakim bohaterem Harry'ego Pottera jesteś? Podaj imię i datę urodzenia!") i fałszywe konkursy wymagające podania adresu.

5.2 Jak dochodzi do kradzieży tożsamości dzieci?

Przez sharenting:

Przez gry i aplikacje:

Przez fałszywe quizy i konkursy:

Przykład: Pułapka quizowa

"Sprawdź, jakim bohaterem Minecrafta jesteś! 🎮 Podaj imię, datę urodzenia i miasto — losujemy też nagrodę 50 zł na Robux!"

Brzmi niewinnie. Ale po wpisaniu: imię + data urodzenia + miasto = baza danych identyfikacyjna. Taki quiz może w ciągu tygodnia zebrać milion rekordów.

Przez naruszenia danych platform:

5.3 Co zrobić gdy podejrzewasz kradzież?

  1. Sprawdź czy twoje dane wyciekły: haveibeenpwned.com (wpisz adres email)
  2. Zgłoś do UODO (Urząd Ochrony Danych Osobowych): uodo.gov.pl
  3. Skontaktuj się z CERT Polska: cert.pl
  4. Powiedz rodzicom — nie możesz tego rozwiązać sam

6. Co udostępniać, a czego nie (10 min)

6.1 Zasada detektywa

Zanim udostępnisz zdjęcie lub informację, zadaj sobie pytanie:

Test 5 pytań przed publikacją

  1. Kto to zobaczy? — ustawienia prywatności, obserwujący, znajomi znajomych
  2. Co można z tego wyczytać? — lokalizacja, szkoła, rutyna, status finansowy
  3. Czy byłoby mi wstyd za 5 lat? — zdjęcie, komentarz, filmik
  4. Czy dane osobowe są widoczne? — imię, adres, szkoła, data urodzenia
  5. Czy na zdjęciu są inne dzieci? — ich rodzice musieli wyrazić zgodę

6.2 Gra kategoryzowania: Udostępnić czy nie?

Ćwiczenie — 5 minut

Prowadzący czyta na głos lub wyświetla 8 sytuacji. Dzieci głosują: kciuk w górę = OK, kciuk w dół = nie udostępniać.

Sytuacja Odpowiedź Uzasadnienie
Zdjęcie zachodu słońca bez ludzi ✅ OK Brak danych osobowych
Selfie z psem w domu, przez okno widać ulicę ⚠️ Może być ryzykowne Zależy czy ulica jest identyfikowalna
Post: "Jutro wyjeżdżam na wakacje do Egiptu na 2 tygodnie!" ❌ Nie Informacja że dom jest pusty przez 2 tygodnie
Zdjęcie z urodzin z tortem i napisem "6 lat!" ❌ Nie Wiek + kontekst = kradzież tożsamości
Filmik z budowli w Minecraft z widocznymi współrzędnymi ⚠️ Zależy od trybu Na serwerze: grifer może zniszczyć budowlę
Komentarz w grze: "Mieszkam w Krakowie koło Rynku" ❌ Nie Dokładna lokalizacja
Zdjęcie z wycieczki szkolnej — widać tablicę autobusu ❌ Nie Trasa, szkoła, data
Rysunek własnoręczny ✅ OK Brak danych osobowych

Omówienie każdej sytuacji — 1 zdanie uzasadnienia.

6.3 Odwrotne wyszukiwanie obrazem — demo

Demo na żywo (2 min)

Prowadzący otwiera Google Grafika lub TinEye i wgrywa stockowe zdjęcie (nie dziecka). Pokazuje gdzie jeszcze to zdjęcie się pojawia w internecie.

"Tak samo można wyszukać wasze zdjęcia. Ktoś mógł skopiować wasze zdjęcie i opublikować je w zupełnie innym kontekście — możecie to sprawdzić."

7. Jak usunąć swoje dane z internetu (8 min)

"Powiedzieliśmy, że raz opublikowane zostaje na zawsze. Ale to nie znaczy, że nie można działać. Masz prawa."

7.1 Prawo do bycia zapomnianym

RODO (Rozporządzenie o Ochronie Danych Osobowych) daje każdemu — w tym dzieciom — prawo do żądania usunięcia swoich danych z internetu.

W praktyce oznacza to, że:

7.2 Krok po kroku — jak usunąć dane

Jak usunąć wyniki z Google

  1. Wejdź na Prośba o usunięcie treści z Google
  2. Wybierz kategorię (np. "Naruszenie prywatności" lub "Zdjęcia nieletniego")
  3. Podaj link do strony z treścią
  4. Opisz dlaczego chcesz usunięcia
  5. Google rozpatruje wniosek — czas: 2–4 tygodnie

⚠️ Usuwa to wynik z wyszukiwarki — nie usuwa oryginału ze strony internetowej. Do tego potrzebna jest osobna prośba do właściciela strony.

Jak zgłosić naruszenie UODO

Jeśli platforma lub osoba prywatna odmawia usunięcia danych dziecka:

Jak usunąć konto i dane z platform

7.3 Czego nie można usunąć?

"Bądźmy szczerzy — są rzeczy których nie da się całkowicie usunąć:"

"Dlatego najlepszą ochroną jest zapobieganie — nie publikować tego, czego nie chcesz żeby zostało."

8. Podsumowanie (5 min)

9. Q&A (9 min)

Materiały i źródła

Prawa i ochrona danych:

Sprawdzanie wycieków danych:

Wyszukiwanie odwrotne obrazem:

Raporty i statystyki:

Pomoc i wsparcie:

Powiązane materiały:

Poprzedni rozdział: Rozdział 0. Wprowadzenie w świat cyberbezpieczeństwa

Następny rozdział: Rozdział 2. Bezpieczeństwo komunikatorów i czatów online

Powiązane